دیسکهای ترمز (روتورها) قطعات فلزی گردی هستند که به محورهای چرخ خودرو متصل میشوند. هنگامی که راننده پدال ترمز را فشار میدهد، لنتهای ترمز روی دیسک فشرده شده و اصطکاک ایجاد میکنند؛ این عمل باعث کاهش سرعت چرخش چرخها میشود. این اصطکاک همچنین موجب ساییدگی دیسک شده و ممکن است نیاز به تراشکاری (صافکاری سطح) آن داشته باشد. با این حال، گاهی اوقات دیسکهای ترمز به دلیل آسیبدیدگی یا ساییدگی بیش از حد (کاهش ضخامت به کمتر از حد مجاز) نیاز به تعویض کامل دارند؛ زمان تعویض به مسافت طیشده و شرایط رانندگی (گرما، گرد و غبار، شن، سنگریزه، نمک جاده و غیره) بستگی دارد.
گام اول: باز کردن دیسک قدیمی
مرحله ۱: دستکش ایمنی بپوشید.
پیش از شروع هرگونه کار روی خودرو و در حالی که مشغول جمعآوری ابزارهای مورد نیاز هستید، بهتر است یک جفت دستکش کار محکم تهیه کنید. تعمیر و نگهداری خودرو میتواند کاری کثیف و آلودهکننده باشد، بنابراین محافظت از دستان در برابر گریس و آلودگی پیش از شروع کار اهمیت دارد. همچنین، این دستکشها میتوانند در صورت بروز حادثه از دستان شما محافظت کنند.
مرحله ۲: خودرو را روی سطحی صاف و محکم با استفاده از بالابر یا جک بالا ببرید.
اگر از جک استفاده میکنید، پیش از بلند کردن چرخ، مهرههای چرخ را کمی شل کنید (چون تماس چرخ با زمین مانع از چرخش آن هنگام استفاده از آچار چرخ میشود). هنگام بلند کردن تنها یک چرخ یا یک سمت خودرو، سایر چرخها را مهار کنید (مثلاً با قرار دادن مانع در پشت و جلوی آنها) تا از حرکت یا غلتیدن خودرو جلوگیری شود. ممکن است لازم باشد ترمز دستی چرخهایی را که قصد سرویس آنها را دارید، آزاد کنید. استفاده از ابزارهای دستی و جکهای دستی مناسب است، اما استفاده از آچار بکس بادی (ایمپکت) و یا بالابر هیدرولیک (مشابه آنچه تعمیرکاران حرفهای استفاده میکنند) کار را آسانتر میکند.
- جک را فقط زیر بخشهای فلزی ضخیم و مستحکم شاسی یا زیربندی خودرو قرار دهید (اگر جک به فلز نازک یا قطعات پلاستیکی فشار وارد کند، ممکن است باعث سوراخ شدن، تغییر شکل/خم شدن یا ترک خوردن آن سطوح شود).
- احتیاط: پس از بلند کردن خودرو، آن را روی پایههای جک (خرک) مقاوم و مطمئن قرار دهید تا در صورت لغزیدن جک، ایمنی حفظ شود (جکهای هیدرولیکی بطریشکل یا جکهای روغنی چرخدار ممکن است دچار افت فشار شده و بهطور ناگهانی پایین بیایند). جکهای آکاردئونی (قیچیشکل) نیز ممکن است تحت فشار خم شده یا بشکنند.
خطر: با وارد کردن فشار (حتی با دست) به بدنه خودرو، جک یا پایه جک بهراحتی ممکن است کج شده و خودرو سقوط کند. حتی میتوان عمداً با جک زدن زیر یک سمت خودرو (با استفاده از جکهای بطریشکل) و هل دادن آن، باعث کج شدن و واژگونی جکها و جابهجایی جانبی خودرو شد.
مرحله ۳: چرخ خودرو را باز کنید.
اجزای سیستم ترمز، از جمله دیسک ترمز (روتور)، پشت چرخ قرار دارند؛ بنابراین برای دسترسی به آنها باید چرخ را باز کرد. برای این کار، کافی است مهرههای چرخ را باز کرده و چرخ را بیرون بکشید یا بلند کنید تا توپی چرخ (هاب)، دیسک و کالیپرهای ترمز نمایان شوند.
برای اینکه مهرههای چرخ (و بعداً سایر پیچ و مهرههای مهم) گم نشوند، بسیاری از مکانیکها ترجیح میدهند قالپاق چرخ را باز کرده و از آن به عنوان ظرفی برای نگهداری این قطعات کوچک استفاده کنند. البته مراقب باشید که قالپاق هنگام قرار گرفتن روی زمین آسیب نبیند.
مرحله ۴: کالیپرهای ترمز را باز کنید.
کالیپرهای ترمز معمولاً توسط یک یا دو پیچ که از سمت پشت کالیپر بسته شدهاند، در جای خود محکم میشوند. برای دسترسی به این پیچها، احتمالاً به یک آچار جغجغهای (راتچت) به همراه رابط (اکستنشن) نیاز خواهید داشت. سر این پیچها ممکن است ششگوش معمولی (آچارخور) یا از نوع آلن (ششگوش داخلی) باشد.
- پس از باز کردن پیچها و هرگونه گیره فنری که کالیپر را در جای خود نگه داشتهاند، کالیپر را جدا کرده و با استفاده از طناب یا سیم آن را در جایی آویزان کنید که مزاحم کارتان نباشد؛ مراقب باشید که به شلنگ ترمز فشار یا کشش وارد نشود. ممکن است برای جدا کردن کالیپر از دیسک (روتور) و پایه نگهدارنده، لازم باشد با استفاده از پیچگوشتی آن را اهرم کنید یا با ضربه زدن توسط یک تکه چوب و چکش، آن را آزاد سازید.
- توجه داشته باشید که اگر کالیپر را از شیلنگ ترمز جدا کنید، مایع ترمز نشت کرده و هوا وارد سیستم میشود؛ بنابراین پس از اتمام تعمیرات، سیستم ترمز باید هواگیری شود.
مرحله ۵: در صورت لزوم، پیچهای پایه نگهدارنده کالیپر را شل کرده و باز کنید.
در برخی خودروها، پایههایی که کالیپر به آنها متصل است، میتوانند مانع از جدا شدن دیسک ترمز شوند. در این حالت، با استفاده از آچار یا آچار جغجغهای، پیچهای این پایه را باز کرده و آنها را خارج کنید؛ سپس خودِ پایه را نیز جدا نمایید. ممکن است روی رزوه این پیچها چسب قفلکننده (لاکتایت) زده شده باشد و باز کردن آنها دشوار باشد.
مرحله 6: روتور ترمز را بردارید.
گاهی اوقات، این کار میتواند به سادگی کشیدن آن باشد. با این حال، اگر روتور مدت زیادی است که تعویض نشده است، ممکن است به دلیل خوردگی، کثیفی و زنگزدگی به توپی چرخ چسبیده باشد و جدا کردن آن دشوار باشد. ممکن است لازم باشد با چکش و یک بلوک چوبی به آن ضربه بزنید تا شل شود. یک بلوک چوب را در مقابل روتور نگه دارید و به چوب ضربه بزنید، مستقیماً به روتور ضربه نزنید. روغن نفوذی برای شل کردن خوردگی و زنگزدگی مفید است.
- همچنین، برخی از چرخها دارای مجموعههای روتور و توپی هستند که در آنها مهره نگهدارنده یاتاقان محور و یاتاقانهای گریسدار باید جدا شوند. این یاتاقانها در مرکز توپی یا مفصل روی محور یا اسپیندل قرار دارند. به عنوان مثال، ممکن است لازم باشد یک درپوش گرد و غبار فلزی، پین رابط یا یک فلنج کلیددار و/یا مهره کسل و یاتاقان را جدا کنید تا روتور جدا شود. مراقب باشید که خاک وارد یاتاقان نشود.
- پس از برداشتن روتور، سطح توپی را از هرگونه خوردگی یا آلودگی تمیز کنید تا روتور جدید بتواند روی سطح توپی کاملاً صاف قرار گیرد.
مرحله 7: بررسی آببندهای گریسی
اگر وسیله نقلیه شما دارای روتوری با یاتاقان گریسی در مجموعه توپی است، آببندها و گریسی را بررسی کنید، زیرا برداشتن توپی احتمالاً به آببند گریسی آسیب میرساند و تعویض یاتاقانهای چرخ از جمله حلقههای یاتاقان میتواند در برابر خرابی احتمالی بعدی بیمه باشد.
گام دوم: نصب روتور جدید
مرحله 1: روغن یا پوششهای محافظ را از روی روتور پاک کنید.
از یک حلال مخصوص تمیزکننده ترمز و یک پارچه خشک و تمیز برای پاک کردن هر نوع باقیمانده از روی روتور جدید استفاده کنید. روغن، گریس یاتاقان، حلالها یا پوششهای نامناسب ممکن است به عملکرد لنتهای ترمز آسیب برساند یا آنها را مختل کند. اگر لنتهای ترمز کثیف روغنی یا چرب هستند، از آنها استفاده نکنید یا آنها را تمیز نکنید؛ آنها باید تعویض شوند.
مرحله 2: روتور جایگزین را روی گلمیخهای چرخ قرار دهید.
باید پیچهای چرخ را از سوراخهای متناظر روی دیسک ترمز (روتور) عبور دهید. دیسک را به جای خود در اطراف توپی چرخ برگردانید.
- در این مرحله، بسته به ساختار دقیق چرخ خودرو، باید مهره چاکدار (castle nut) و یا پین اشپیل (cotter pin) را روی مجموعه توپی نصب کنید. اگر پین اشپیل قبلی را هنگام باز کردن خم کردهاید، ممکن است لازم باشد آن را با یک پین نو جایگزین کنید.
مرحله ۳: در صورت لزوم، پایههای نگهدارنده کالیپر را که قبلاً باز کرده بودید، دوباره نصب کنید.
اگر برای دسترسی به دیسک ترمز، پایههای نگهدارنده کالیپر را باز کردهاید، اکنون باید آنها را دوباره نصب کنید. پایهها را تراز کرده و با پیچهایی که قبلاً باز کرده بودید، در جای خود محکم کنید. اگر در نصب اولیه از چسب رزوه (thread locker) استفاده شده بود، باید روی پیچها نیز چسب رزوه بزنید.
مرحله ۴: برای جمع کردن پیستونهای کالیپر، از یک گیره C-شکل (C-clamp) یا ابزار مخصوص جمعکننده پیستون کالیپر استفاده کنید.
احتیاط: برخی از پیستونهای کالیپر به صورت پیچی جمع میشوند و دارای شیارها و بریدگیهایی در سطح بالایی خود برای این کار هستند. سپس، کالیپر (به همراه لنتها و گیرههای فنری) باید در جایگاه اصلی خود روی دیسک ترمز قرار گیرد. کالیپر را از محل موقتی که برای کنار گذاشتن آن در نظر گرفته بودید آزاد کنید و سپس با دقت پیستونهای آن را به کمک گیره C-شکل یا ابزار مخصوص جمعکننده پیستون، به داخل فشار دهید. وقتی پیستونها کاملاً جمع شدند، کالیپر باید روی دیسک ترمز جا بیفتد. توجه داشته باشید که در بسیاری از خودروها ممکن است لازم باشد شیرهای هواگیری (bleeder valves) کمی باز شوند تا پیستونها بتوانند به داخل کالیپر برگردند؛ زیرا بازگرداندن اجباری روغن ترمز به داخل لولهها میتواند به شیرهای یکطرفه داخلی یا مکانیزمهای ترمز ضد قفل (ABS) آسیب برساند.
مرحله ۵: کالیپر را دوباره نصب کنید.
اطمینان حاصل کنید که ریلهای کشویی کالیپر تمیز و با گریس مخصوص ریل کالیپر روانکاری شدهاند و لنتهای ترمز مناسبی دارند؛ سپس کالیپر را در همان موقعیت اولیهاش روی دیسک ترمز قرار دهید. سوراخهای پیچ را تراز کرده و پیچهایی را که برای جدا کردن کالیپر از دیسک باز کرده بودید، دوباره ببندید.
مرحله ۶: چرخهای خودرو را نصب کنید.
تبریک میگوییم، کار تقریباً تمام شده است. تنها کاری که باقی مانده، نصب مجدد چرخ و پایین آوردن خودرو روی زمین است. چرخ را با دقت بلند کرده و در جای اصلی خود، روی پیچهای چرخ قرار دهید. مهرههای چرخ را روی پیچها ببندید.
- خودرو را به آرامی و با احتیاط روی زمین پایین بیاورید. اگر از جک استفاده کردهاید، آن را از زیر خودرو خارج کرده و کنار بگذارید. فراموش نکنید که پس از قرار گرفتن چرخ روی زمین، مهرهها را دوباره محکم کنید.
- مایع ترمز را دوباره پر کنید و سپس با فشارهای کوتاه و پیاپی (حرکت دادن پدال به اندازه یکچهارم کورس حرکتی آن) پدال ترمز را پمپ کنید تا سفت شود؛ این کار مانع از برخورد انتهای شفت سیلندر اصلی (مستر سیلندر) به انتهای محفظه خود میشود. سطح مایع را مجدداً بررسی کرده و در صورت نیاز، آن را تکمیل کنید. اگر هر یک از لولههای ترمز باز شدهاند، سیستم ترمز را هواگیری کنید.
مرحله ۷: پیش از رانندگی، روتور را آزمایش کنید.
عاقلانه است که پیش از حرکت، از عملکرد صحیح روتور جدید اطمینان حاصل کنید. در مکانی امن، خودرو را روشن کنید و اجازه دهید کمی به جلو حرکت کند. چند بار پدال ترمز را پشت سر هم فشار دهید (پمپ کنید). سپس پدال ترمز را فشار دهید و اجازه دهید بهآرامی بالا بیاید. ترمزها باید بهدرستی و بدون صدای جیغ یا لرزش عمل کنند؛ صدای جیغ نشاندهنده فرسودگی لنتهای ترمز و لرزش نشانه تاب برداشتن روتور است. یک آزمایش رانندگی معمولی انجام دهید؛ ترمزها باید بدون هیچگونه صدا یا ضربان (لرزش پدال)، خودرو را بهطور عادی متوقف کنند.
گام سوم: انجام سرویسهای اختیاری ترمز
مرحله ۱: پس از جدا کردن کالیپر از روتور، لنتهای ترمز را از کالیپر خارج کنید.
اگر عجلهای ندارید، میتوانید همزمان با تعویض روتور، برخی سرویسهای اختیاری ترمز را نیز انجام دهید. این کار باعث صرفهجویی در وقت و انرژی شما میشود، زیرا دیگر نیازی نیست بعداً مراحل بلند کردن خودرو، باز کردن چرخ و غیره را تکرار کنید. برای بررسی وضعیت لنتهای ترمز، به دنبال یک شیار یا بریدگی کوچک روی آنها بگردید؛ هرگاه این شیار بر اثر سایش از بین رفت و سطح لنت کاملاً صاف شد، زمان تعویض لنتها فرا رسیده است. برای خارج کردن لنتهای قدیمی، کافی است آنها را به صورت کشویی از کالیپر بیرون بکشید.
- توجه داشته باشید که در برخی انواع کالیپرهای ترمز، لنتها توسط یک پین نگهدارنده کوچک یا فنر در جای خود ثابت شدهاند که پیش از خارج کردن خودِ لنتها، باید آنها را باز کرد.
مرحله ۲: پینهای لغزنده (اسلاید پین) کالیپر را باز کنید.
پینهای لغزنده که در لبههای بیرونی کالیپر قرار دارند، حرکت کالیپر را تنظیم میکنند. برای عملکرد روان و صحیح ترمز، اطمینان از روانکاری مناسب این پینها اهمیت دارد. پینهای لغزنده را با استفاده از آچار بکس یا آچار مناسب باز کنید.
- ممکن است لازم باشد پوشش لاستیکی (گردگیر) روی پین لغزنده را نیز بردارید تا بتوانید پین را از کالیپر خارج کنید.
- مراقب این پینها باشید؛ زیرا بهزودی باید تمیز و روانکاری شوند.
مرحله ۳: پشت لنتهای ترمز جدید را روانکاری کنید.
برای جلوگیری از مشکلات رایج ترمز مانند صدا و لرزش هنگام ترمزگیری، پیش از نصب لنتهای جدید، لایهای از ماده روانکننده یا درزگیر (که معمولاً همراه با لنتهای نو عرضه میشود) را روی سطح پشت آنها بزنید. اگرچه ممکن است بدیهی به نظر برسد، اما باید تأکید کرد که فقط پشت لنتهای ترمز را روغنکاری کنید، نه قسمت جلویی آنها را.
- فقط از روانکنندههایی استفاده کنید که مخصوص قطعات ترمز ساخته شدهاند؛ سایر روانکنندهها ممکن است به مرور زمان کیفیت خود را از دست بدهند یا به سیستم ترمز آسیب برسانند.
مرحله ۴: لنتهای ترمز جدید را در پایه نگهدارنده کالیپر قرار دهید.
لنتهای جدید را داخل کالیپر نصب کنید. آنها باید به راحتی در جای خود قرار گیرند (سر بخورند)؛ البته اگر لنتهای قبلی شما با یک پین نگهدارنده ثابت شده بودند، در این مرحله باید آن پین را نیز تعویض کنید. حتماً هرگونه روانکننده اضافی را از روی لنتها پاک کنید.
مرحله ۵: پینهای کشویی (Slide pins) را تمیز و روغنکاری کنید.
به مرور زمان، گرد و غبار و آلودگی روی پینهای کشویی کالیپر جمع میشود و مانع از حرکت روان آنها میگردد. پینها را با یک پارچه تمیز پاک کنید تا هرگونه آلودگی از بین برود و سپس آنها را با روانکننده ترمز بر پایه سیلیکون، روغنکاری کنید.
مرحله ۶: صفحات لغزشی لنتهای ترمز را روغنکاری کنید.
در نهایت، مقداری روانکننده روی صفحات لنت ترمز بزنید. این کار به حرکت روان آنها کمک کرده و صدای ترمزگیری را کاهش میدهد.
- کار سرویس و نگهداری ترمز به پایان رسید؛ اکنون ترمزهای شما باید عملکردی بسیار روان و بینقص داشته باشند. حالا میتوانید برای تعویض دیسک ترمز (روتور) یا نصب مجدد چرخ اقدام کنید.
